كندن جماعتى است براى جنگ و امثال آن « 1 » پس ، معناى آيه اين مىشود كه : خداى تعالى به اين منظور شما را داراى حس و عقل كرده و هستى شما را در زمين ايجاد نموده - و يا بگو : هستى شما را متعلق به زمين كرد - تا دوباره شما را جمع نموده و به لقاء خود بازگشت دهد . * ( « وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَه اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أفَلا تَعْقِلُونَ » ) * معناى آيه روشن است . و جمله * ( « وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ » ) * از نظر معنا مترتب بر جمله قبل است ، و معناى مجموع آن دو جمله اين مىشود : وقتى خدا شما را داراى چشم و گوش و قلب و بالأخره داراى علم ، خلق كرد ، و هستى شما را در زمين پديد آورد تا به سوى او محشور شويد ، پس لازمه آن اين مىشود كه زنده كردن و ميراندن ، سنتى هميشگى باشد ، چون علم متوقف بر زنده كردن ، و حشر متوقف بر ميراندن است . * ( « وَلَه اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ » ) * - اين جمله نيز مترتب بر جمله قبل است ، چون زندگى و سپس مردن صورت نمىگيرد ، مگر با مرور زمان و آمدن شب پس از روز و روز پس از شب ، تا عمر تمام شود و اجل فرا رسد . اين در صورتى است كه مقصود از اختلاف شب و روز ، آمدن يك شب بعد از يك روز باشد . و اما اگر مراد از آن ، كوتاهى و بلندى شبها و روزها باشد ، در آن صورت مقصود از جمله مذكور اشاره به فصول چهارگانه سال خواهد بود كه زاييده كوتاهى و بلندى شبها و روزها است و با پديد آمدن چهار فصل امر روزى دادن حيوانات و تدبير معاش آنها تمام مىشود ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ » « 2 » . پس مضامين آيات سه گانه همه به هم مترتب است ، و هر يك مترتب بر ما قبل خويش است چون انشاء سمع و بصر و فؤاد كه همان حس و عقل انسانى است جز با حيات و زندگى مادى و سكونت در زمين تا مدتى معين صورت نمىگيرد ، و آن گاه بازگشت به سوى خدا كه آن هم مترتب بر زندگى و مرگ است ، لازمه اش عمرى است كه با انقضاى زمان منقضى شود ، و نيز رزقى كه با آن ارتزاق كند . پس اين سه آيه به يك دوره كامل از تدبير انسانها ، از روزى كه خلق مىشوند تا روزى كه به سوى پروردگار خود باز مىگردند اشاره دارد . و نتيجه اش اثبات اين معنا است

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « حشر » . ( 2 ) روزى جانداران را در زمين در چهار فصل تقدير كرد و روزىطلبان را يكسان در كسب روزى خود گردانيد . سوره فصلت ، آيه 10 .